ईश्वर आणि मुक्ती

भारतीय दर्शनांमध्ये, विशेषतः सांख्य आणि योग दर्शनांमध्ये 'पुरुष', 'ईश्वर' आणि 'मुक्ति' या संकल्पनांना विशेष महत्त्व आहे. त्या संकल्पना खालीलप्रमाणे आहेत:

१. पुरुषाचे अनेकत्व (Multiplicity of Purusha)

सांख्य दर्शनानुसार 'पुरुष' म्हणजे शुद्ध, चेतन तत्त्व, आत्मा किंवा आत्मस्वरूप. हे पुरुष प्रकृतीपेक्षा (जड तत्त्वापेक्षा) पूर्णपणे भिन्न आणि स्वतंत्र असते.

• स्वरूप: पुरुष हे शुद्ध चैतन्य आहे, जे अविनाशी, निर्विकार, नित्य आणि अकर्ता (काहीही न करणारा) आहे. ते फक्त साक्षी आहे, म्हणजे पाहणारे आहे.
• अनेकत्व: सांख्य दर्शनाचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत म्हणजे पुरुषाचे अनेकत्व. यानुसार, प्रत्येक जीवासाठी एक स्वतंत्र पुरुष आहे. म्हणजे, जगात जितके सजीव आहेत, तितके पुरुष आहेत. प्रत्येक व्यक्तीचा आत्मा वेगळा आहे, तो एकमेकांमध्ये मिसळत नाही. एका पुरुषाला दुःख किंवा सुख झाले, तरी त्याचा परिणाम दुसऱ्या पुरुषावर होत नाही.
• प्रकृतीपासून वेगळे: पुरुष हे प्रकृतीच्या गुणांनी (सत्त्व, रज, तम) बाधित होत नाही. ते प्रकृतीमुळे होणारे जन्म, मरण, सुख-दुःख यांपासून अलिप्त असते.

२. ईश्वर (Ishvara)

योग दर्शनामध्ये (पातंजल योगसूत्र) ईश्वराची संकल्पना स्पष्ट केली आहे. सांख्य दर्शन हे मूलतः निरीश्वरवादी मानले जाते, तर योग दर्शन ईश्वरवादी आहे.

• विशेष पुरुष: योग सूत्रानुसार, ईश्वर हा एक 'विशेष पुरुष' आहे. तो इतर पुरुषांसारखाच शुद्ध चैतन्यमय असतो, परंतु तो क्लेश (अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष, अभिनिवेश), कर्म, कर्माची फळे आणि वासना यांनी कधीही बाधित झालेला नसतो.
• गुरुंचा गुरु: ईश्वर हा अनादी काळापासून सर्व ज्ञानाचा आणि शिक्षकांचाही शिक्षक (पूर्वेषामपि गुरुः कालेन अनवच्छेदात्) मानला जातो. तो सर्व सिद्धींचा स्रोत आहे.
• ध्यानाचे आलंबन: योग साधनेत, ईश्वर हा ध्यानासाठी एक आदर्श आलंबन (आधार) मानला जातो. ईश्वरावर ध्यान केल्याने चित्ताची एकाग्रता साधते आणि साधकाला समाधी प्राप्त होण्यास मदत होते.
• सृष्टीकर्ता नाही: योग दर्शनातील ईश्वर हा जगाचा निर्माता किंवा संहारकर्ता नाही, जसे की इतर धर्मग्रंथांमध्ये सांगितले जाते. तो फक्त एक आदर्श पुरुष आणि साधकांना मार्गदर्शक आहे.
• प्रणव (ओंकार): ईश्वराचे प्रतीक 'प्रणव' म्हणजेच 'ॐ' मानले जाते. ॐ चा जप आणि त्याचा अर्थाचे चिंतन केल्याने ईश्वरभक्ती वाढते आणि आत्मसाक्षात्कार होतो.

३. मुक्तिची संकल्पना (Concept of Mukti/Liberation)

मुक्तिला 'मोक्ष' किंवा 'कैवल्य' असेही म्हणतात. ही भारतीय दर्शनांमधील अंतिम ध्येय आहे, ज्यामध्ये जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून (संसारातून) पूर्णपणे सुटका होते आणि शाश्वत आनंद व शांतता प्राप्त होते.

• सांख्य आणि योगामध्ये मुक्ति: सांख्य आणि योग दर्शनांमध्ये मुक्ति म्हणजे पुरुष आणि प्रकृतीचे पूर्णपणे वेगळे होणे. जेव्हा पुरुष हे जाणतो की तो प्रकृतीपासून (मन, बुद्धी, अहंकार, शरीर) पूर्णपणे वेगळा आहे आणि प्रकृतीचे गुणधर्म त्याला लागू होत नाहीत, तेव्हा त्याला कैवल्य (मुक्ति) प्राप्त होते.
• अज्ञानाचा नाश: अज्ञान हे बंधनचे मूळ कारण मानले जाते. 'मी शरीर आहे', 'मी मन आहे' किंवा 'प्रकृतीचे गुणधर्म माझेच आहेत' ही चुकीची ओळख अज्ञान आहे. जेव्हा हे अज्ञान नष्ट होते आणि पुरुषाला त्याच्या शुद्ध स्वरूपाचे ज्ञान होते, तेव्हा त्याला मुक्ति मिळते.
• दुःख निवृत्ती: मुक्ति म्हणजे सर्व प्रकारच्या दुःखांची (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) कायमची निवृत्ती. कैवल्याच्या अवस्थेत पुरुष आपल्या शुद्ध, स्वतंत्र आणि निर्विकार रूपात स्थिर होतो, जिथे त्याला कोणतेही दुःख, भय किंवा वासना स्पर्श करू शकत नाही.
• जीवानमुक्ती आणि विदेहमुक्ती:
  • जीवनमुक्ती: काही दर्शनांमध्ये, जीवंत असतानाच जेव्हा व्यक्तीला आत्मज्ञान होते आणि तो संसारातील कर्मांचा साक्षी बनतो, तेव्हा त्याला जीवनमुक्ती मिळाली असे म्हणतात. शरीर असले तरी तो बंधनातून मुक्त असतो.
  • विदेहमुक्ती: शरीर नष्ट झाल्यावर जेव्हा पुरुष आपल्या शुद्ध स्वरूपात विलीन होतो, तेव्हा त्याला विदेहमुक्ती म्हणतात.
• मुक्तीचा मार्ग: अष्टांग योग (यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधी), ज्ञानयोग (तत्त्वज्ञान), कर्मयोग (निःस्वार्थ कर्म) आणि भक्तियोग (ईश्वरावरील श्रद्धा) यांसारख्या मार्गांनी मुक्ति मिळवता येते. योग दर्शनात अष्टांग योगाच्या अभ्यासाने विवेकख्याती (पुरुष आणि प्रकृतीमधील भेदज्ञान) प्राप्त होते, ज्यामुळे कैवल्य मिळते.

थोडक्यात, पुरुष हे शुद्ध चेतन तत्त्व आहे, जे अनेक आहेत. ईश्वर हा एक विशेष पुरुष आहे, जो क्लेशांपासून मुक्त आहे आणि साधकांना मार्गदर्शक आहे. तर मुक्ति म्हणजे पुरुष आणि प्रकृतीच्या संयोगातून मुक्त होऊन पुरुषाला त्याच्या शुद्ध, स्वतंत्र स्वरूपात स्थापित करणे.