साहित्य प्रकारा

नाटक आणि अन्य वाङ्मय प्रकार यांच्यातील वेगळेपण खालीलप्रमाणे स्पष्ट करता येते:

नाटक (Play):

• सादरता (Performance): नाटक हा एक असा वाङ्मय प्रकार आहे जो मुख्यत्वे रंगमंचावर सादर करण्यासाठी लिहिला जातो. प्रेक्षकांसमोर कलाकार (अभिनेते) विविध भूमिका साकारतात.
• संवाद आणि कृती (Dialogue and Action): नाटकाचे मुख्य घटक संवाद आणि कृती असतात. पात्रांच्या संवादातून कथानक पुढे सरकते आणि त्यांच्या शारीरिक हालचाली व अभिनयातून भावना व्यक्त होतात.
• प्रत्यक्ष अनुभव (Live Experience): नाटक प्रेक्षकांना एका विशिष्ट वेळी आणि ठिकाणी एकत्र येऊन प्रत्यक्ष पाहण्याचा, अनुभवण्याचा अनुभव देतो. हा अनुभव दर सादरीकरणावेळी थोडा वेगळा असू शकतो.
• मंचनिर्देश (Stage Directions): नाटकाच्या लेखनात संवाद व्यतिरिक्त रंगमंचावरील पात्रांच्या हालचाली, स्थळ, काळ, प्रकाशयोजना, ध्वनी इत्यादींबद्दलचे निर्देश (stage directions) दिलेले असतात, जे दिग्दर्शक आणि कलाकारांना मदत करतात.
• एकत्रीत कला (Collaborative Art): नाटक हे लेखक, दिग्दर्शक, अभिनेते, तंत्रज्ञ (प्रकाश, ध्वनी), नेपथ्यकार, वेशभूषाकार अशा अनेक लोकांच्या सामुहिक प्रयत्नाने साकारले जाते.
• सद्यस्थिती (Present Tense): नाटक सामान्यतः वर्तमानकाळात घडते असे प्रेक्षकांना अनुभवले जाते.

अन्य वाङ्मय प्रकार (Other Literary Forms) - उदा. कादंबरी, कथा, कविता, ललित लेख:

• वाचन (Reading): हे प्रकार मुख्यतः वाचण्यासाठी लिहिले जातात. वाचक ते एकांतात, आपल्या सोयीनुसार कधीही आणि कुठेही वाचू शकतो.
• वर्णन (Narration and Description): कादंबरी किंवा कथेत लेखक एखाद्या निवेदकाच्या माध्यमातून कथानक, पात्रे, स्थळे आणि घटनांचे विस्तृत वर्णन करतो. पात्रांचे आंतरिक विचार, भावना वाचकाला सविस्तरपणे समजावून दिले जातात. कवितेत भावना आणि कल्पनांची मांडणी काव्यात्म भाषेत केलेली असते.
• कल्पनाशक्तीला वाव (Scope for Imagination): वाचक आपल्या कल्पनाशक्तीनुसार कथानकातील पात्रे, स्थळे यांची प्रतिमा मनात तयार करतो.
• एकट्याचा अनुभव (Individual Experience): वाचन हा एक वैयक्तिक अनुभव आहे, जिथे वाचक आणि लेखकाचा संबंध अप्रत्यक्ष असतो.
• निवेदक (Narrator): या प्रकारांमध्ये अनेकदा एक निवेदक असतो जो कथा सांगतो (उदा. प्रथम पुरुषी किंवा तृतीय पुरुषी निवेदक), नाटकामध्ये सामान्यतः प्रत्यक्ष निवेदक नसतो (अपवादात्मक वगळता).
• रचना (Structure): कादंबरी आणि कथांमध्ये प्रकरणे (chapters), परिच्छेद (paragraphs) असतात, तर कवितांमध्ये कडवी (stanzas) आणि ओळी (lines) असतात.
• लेखकाचे नियंत्रण (Author's Control): इतर वाङ्मय प्रकारात लेखकाचे नियंत्रण जास्त असते, कारण त्याची निर्मिती पूर्णपणे त्याच्या लेखणीतून साकार होते. नाटकामध्ये लेखक, दिग्दर्शक आणि अभिनेते यांच्या समन्वयाने अंतिम कलाकृती तयार होते.

थोडक्यात सांगायचे झाल्यास, नाटक हा ‘सादर’ करण्यासाठी असलेला वाङ्मय प्रकार आहे, तर कादंबरी, कथा, कविता यांसारखे अन्य प्रकार ‘वाचण्यासाठी’ असतात. नाटकातील कथानक संवाद आणि कृतीतून प्रत्यक्ष घडताना दिसते, तर इतर प्रकारात ते वर्णनात्मक पद्धतीने सांगितले जाते किंवा वाचकाला वाचून अनुभवता येते.