चंद्रकला

चंद्राच्या कला म्हणजे पृथ्वीवरून दिसणाऱ्या चंद्राच्या प्रकाशित भागामध्ये होणारे नियमित बदल होय. चंद्र स्वतः प्रकाशमान नसतो, तर तो सूर्याच्या प्रकाशाने प्रकाशित होतो. चंद्र पृथ्वीभोवती फिरत असताना, पृथ्वी आणि सूर्याच्या सापेक्ष त्याची स्थिती बदलत असते, ज्यामुळे चंद्राचा किती भाग आपल्याला प्रकाशित दिसतो, हे ठरते. या बदलांनाच चंद्राच्या कला असे म्हणतात.

चंद्राच्या कला साधारणपणे 29.5 दिवसांच्या चक्रात पूर्ण होतात. या चक्रात मुख्य कला खालीलप्रमाणे आहेत:

• अमावस्या (New Moon): या अवस्थेत चंद्र पृथ्वी आणि सूर्याच्या मध्ये असतो. चंद्राचा सूर्याकडील प्रकाशित भाग आपल्यापासून दूर असतो, त्यामुळे आपल्याला चंद्र दिसत नाही किंवा तो फारच अस्पष्ट दिसतो.
• प्रतिपदा (Waxing Crescent): अमावस्येनंतर चंद्र हळूहळू दिसू लागतो. एक लहान, अरुंद चंद्रकोर पश्चिम दिशेला दिसते. याला शुक्ल प्रतिपदा असेही म्हणतात.
• प्रथम चरण (First Quarter): या अवस्थेत चंद्राचा अर्धा भाग प्रकाशित दिसतो. आपल्याला तो 'डी' (D) आकाराचा दिसतो. हे अमावस्येनंतर सुमारे एक आठवड्याने होते.
• बृहस्पतिवार (Waxing Gibbous): प्रथम चरणानंतर चंद्राचा प्रकाशित भाग वाढत जातो, पण पौर्णिमा येण्यापूर्वीचा हा भाग अर्धचंद्रापेक्षा मोठा पण पूर्णचंद्रापेक्षा लहान असतो.
• पौर्णिमा (Full Moon): या अवस्थेत पृथ्वी चंद्र आणि सूर्याच्या मध्ये असते. चंद्राचा संपूर्ण भाग सूर्याच्या प्रकाशाने प्रकाशित होतो आणि तो आपल्याला पूर्ण गोल दिसतो.
• बृहस्पतिवार (Waning Gibbous): पौर्णिमेनंतर चंद्राचा प्रकाशित भाग हळूहळू कमी होऊ लागतो. तो पूर्णचंद्रापेक्षा लहान पण अर्धचंद्रापेक्षा मोठा असतो.
• अंतिम चरण (Last Quarter / Third Quarter): या अवस्थेत चंद्राचा दुसरा अर्धा भाग प्रकाशित दिसतो. आपल्याला तो उलटा 'डी' (D) आकाराचा दिसतो. हे पौर्णिमेनंतर सुमारे एक आठवड्याने होते.
• अमावस्या (Waning Crescent): अंतिम चरणानंतर चंद्राचा प्रकाशित भाग आणखी कमी होतो आणि तो पुन्हा एक अरुंद चंद्रकोर म्हणून दिसतो. ही चंद्रकोर पूर्वेकडे दिसते आणि ती पुन्हा अमावस्येकडे जाते.

या कलांमुळेच आपल्याला चंद्र दररोज वेगवेगळ्या आकारात दिसतो आणि हिंदू पंचांग तसेच अनेक संस्कृतींमधील कॅलेंडर या चंद्राच्या कलांवर आधारित असतात.