संस्कृत व्याकरण
संस्कृत व्याकरणात, धातूंचे (क्रियापदांच्या मूळ रूपांचे) दहा गणांमध्ये (समूहांमध्ये) वर्गीकरण केले जाते. प्रत्येक गणाची स्वतःची वैशिष्ट्ये आहेत.
द्वितीय गण, ज्याला 'अदादिगण' असेही म्हणतात, हा धातूंचा असा गण आहे जिथे धातू आणि प्रत्यय यांच्यामध्ये कोणताही विकरण (conjugational sign) जोडला जात नाही. म्हणजेच, धातू थेट प्रत्ययांना जोडला जातो.
आत्मनेपदी धातू म्हणजे असे धातू जे आत्मनेपद प्रत्यय घेतात. हे प्रत्यय क्रियापदाची क्रिया कर्त्यासाठीच घडत आहे हे दर्शवतात किंवा विशिष्ट प्रकारच्या क्रियापदांसाठी वापरले जातात.
द्वितीय गणातील (अदादिगणातील) काही प्रमुख आत्मनेपदी धातू (Roots) खालीलप्रमाणे आहेत:
- शी (śī): झोपणे (to lie down)
उदाहरणार्थ: शेते (तो झोपतो), शयाते (ते दोघे झोपतात), शेरते (ते सर्व झोपतात).
- आस् (ās): बसणे (to sit)
उदाहरणार्थ: आस्ते (तो बसतो), आसाते (ते दोघे बसतात), आसते (ते सर्व बसतात).
- ब्रू (brū): बोलणे (to speak) - हा धातू उभयपदी (उभयपदे घेणारा) आहे, परंतु वर्तमानकाळात आत्मनेपदी रूपांमध्येही वापरला जातो.
उदाहरणार्थ: ब्रूते (तो बोलतो), ब्रुवाते (ते दोघे बोलतात), ब्रुवते (ते सर्व बोलतात).
दशम (१० व्या) गणाचे विकरण 'अय' (aya) हे आहे.
संस्कृत व्याकरणामध्ये, क्रियापदांना (धातू) त्यांच्या विशिष्ट रचना आणि प्रत्ययांनुसार दहा गणांमध्ये विभागले जाते. प्रत्येक गणाला एक विशिष्ट विकरण (एक प्रत्यय किंवा अंतःप्रत्यय) असतो, जो धातू आणि पुरुषवाचक प्रत्यय यांच्यामध्ये येतो.
दशम गणाचे नाव 'चुरादिगण' आहे. या गणाच्या धातूंना मूळतः 'णिच्' (ṇic) हा प्रत्यय लागतो, जो नंतर 'अय' (aya) असा होतो.
उदाहरणार्थ:
- धातू: चुर् (चोरणे)
- विकरण: अय
- उदाहरण क्रियापद: चोरयति (तो चोरतो)
संस्कृत वर्णमालेनुसार ए, ऐ, ओ, औ हे संयुक्त स्वर (Diphthongs) आहेत.
या स्वरांची निर्मिती दोन वेगवेगळ्या स्वरांच्या संयोगाने होते, म्हणूनच त्यांना संयुक्त स्वर असे म्हटले जाते:
- ए (e) = अ + इ
- ऐ (ai) = अ + ए
- ओ (o) = अ + उ
- औ (au) = अ + ओ
प्रायतत हे क्रियापदाचे रूप आत्मनेपदी भूतकाळात (past tense) वापरले जाते.
हे रूप यत् (to try) या धातूचे आहे.
उदाहरण: ते काम करायला त्यांनी खूप प्रायतत केले.
प्रायतत ह्या क्रियापदाचा लकार लङ् लकार (भूतकाळ) आहे.
लङ् लकार: भूतकाळ
धातू: यत् (प्रयत्न करणे)
उदाहरण: ते प्रयत्न करत होते.