प्राचीन भारतीय इतिहास

पुष्यमित्र शुंग यांच्या कारकीर्दीचा आढावा:

पुष्यमित्र शुंग हा प्राचीन भारतातील शुंग साम्राज्याचा संस्थापक होता. त्याने मौर्य साम्राज्याचा शेवट करून इ.स.पूर्व १८५ मध्ये शुंग राजवंशाची स्थापना केली. त्याच्या कारकीर्दीचा आढावा खालीलप्रमाणे:

• सत्ताग्रहण: पुष्यमित्र शुंग हा शेवटचा मौर्य सम्राट बृहद्रथ याचा सेनापती होता. त्याने बृहद्रथाची हत्या करून मगधच्या सिंहासनावर स्वतःचा हक्क प्रस्थापित केला आणि शुंग वंशाची स्थापना केली.
• साम्राज्याचा विस्तार: पुष्यमित्र एक पराक्रमी योद्धा होता. त्याने आपला मुलगा अग्निमित्र याच्या मदतीने अनेक प्रदेश जिंकले. विशेषतः, कालिदासाच्या 'मालविकाग्निमित्रम्' या नाटकात शुंगांनी विदर्भावर मिळवलेल्या विजयाचे वर्णन आहे.
• यवनांशी संघर्ष: त्याच्या कारकिर्दीत पश्चिमेकडील यवन (ग्रीक) आक्रमणे झाली. पतंजलीच्या 'महाभाष्या'मध्ये आणि कालिदासाच्या नाटकामध्ये यवनांबरोबरच्या संघर्षाचा उल्लेख आहे. पुष्यमित्राने यवनांचा यशस्वीपणे सामना केला आणि त्यांना सिंदू नदीच्या पलीकडे ढकलून दिले.
• अश्वमेध यज्ञ: पुष्यमित्राने दोन अश्वमेध यज्ञ केले होते, ज्याचा उल्लेख पतंजलीच्या 'महाभाष्या'मध्ये आणि अयोध्येतील धनदेव यांच्या शिलालेखात आढळतो. हे यज्ञ त्याच्या सार्वभौमत्वाचे आणि वैदिक धर्माच्या पुनरुज्जीवनाचे प्रतीक होते.
• धार्मिक धोरण: पुष्यमित्र शुंगाची कारकीर्द ब्राह्मण धर्माच्या पुनरुत्थानासाठी ओळखली जाते. मौर्य सम्राट अशोकाच्या काळात बौद्ध धर्माला मिळालेल्या प्रमुखतेला उत्तर म्हणून, पुष्यमित्राने वैदिक परंपरा आणि संस्कारांना प्रोत्साहन दिले. या काळात वैदिक यज्ञ आणि विधी पुन्हा प्रचलित झाले. बौद्ध साहित्यात त्याला बौद्ध विरोधी दाखवले असले तरी, शुंग काळात अनेक बौद्ध स्तूपांची दुरुस्ती व नव्याने निर्मिती झाली, ज्यात भरहूत स्तूपाचा समावेश आहे. त्यामुळे त्याच्या बौद्ध विरोधी धोरणाबद्दल इतिहासात मतभेद आहेत.
• कला आणि साहित्य: पुष्यमित्राच्या काळात संस्कृत साहित्य आणि कलेला प्रोत्साहन मिळाले. व्याकरणकार पतंजली, ज्यांनी पाणिनीच्या अष्टाध्यायीवर 'महाभाष्य' लिहिले, हे याच काळात होऊन गेले असे मानले जाते. सांची आणि भरहूत येथील स्तूपांच्या दगडी कठड्यांचे बांधकाम आणि कलाकृती शुंग काळातील स्थापत्यकलेचे उत्तम नमुने आहेत.
• कारकिर्द: त्याने सुमारे ३६ वर्षे राज्य केले आणि पाटलीपुत्र ही त्याची राजधानी होती.

पुष्यमित्र शुंगच्या कारकिर्दीने मौर्योत्तर काळात भारताच्या राजकीय आणि सांस्कृतिक जीवनात एक महत्त्वाचा टप्पा निश्चित केला.

प्राचीन भारत:

• वैदिक साहित्य: ऋग्वेद आणि इतर वैदिक ग्रंथांमध्ये रथांचे विस्तृत वर्णन आहे. हे रथ युद्ध, शिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये वापरले जात होते.
• सिंधू संस्कृती: हडप्पा आणि मोहेंजोदडोच्या उत्खननात रथांचे खेळणी व अवशेष सापडले आहेत, जे या संस्कृतीत रथांच्या अस्तित्वाचा पुरावा देतात. Harappa.com
• मौर्य साम्राज्य: मौर्य साम्राज्यात रथांचा उपयोग सैन्यात केला जात असे. चंद्रगुप्त मौर्याच्या सैन्यात रथदळ होते, ज्याचा उल्लेख मेगॅस्थनीजने केला आहे. Britannica

मध्ययुगीन भारत:

• राजपूत राज्ये: राजपूत योद्धे रथांचा उपयोग युद्धांमध्ये करत असत. पृथ्वीराज चौहान आणि इतर राजपूत राजांच्या सैन्यात रथ महत्त्वाचे होते.
• विजयनगर साम्राज्य: विजयनगर साम्राज्यात रथांचा उपयोग धार्मिक मिरवणुका आणि उत्सव-समारंभांमध्ये केला जात असे. येथील रथोत्सव प्रसिद्ध आहे.

आधुनिक भारत:

• १९ व्या शतकातील कला: अनेक चित्रकारांनी ऐतिहासिक युद्धांची चित्रे रेखाटली आहेत, ज्यात रथांचा समावेश आहे.
• मंदिरे: भारतातील अनेक मंदिरांमध्ये आजही रथ वापरले जातात. विशेषतः रथयात्रांमध्ये रथांचे महत्त्व आहे.

पुस्तके आणि साहित्य:

• बाणभट्ट यांचे 'हर्षचरित'
• कल्हणचे 'राजतरंगिणी'
• तमिळ साहित्य - संगम साहित्य
• अर्थशास्त्र - कौटिल्य