समाजसेवा
माझ्या परिसरात, गोरगरिबांच्या मुलांच्या शिक्षणासाठी अथकपणे कार्य करणारे श्री. रमेश जाधव हे एक प्रेरणादायी व्यक्तिमत्व आहेत.
रमेश जाधव हे स्वतः फारसे सुशिक्षित नसले तरी, शिक्षणाचे महत्त्व ते पूर्णपणे जाणतात. त्यांनी स्वतः लहानपणी शिक्षणासाठी केलेल्या संघर्षातून त्यांना ही प्रेरणा मिळाली. त्यांच्या आजूबाजूला अनेक हुशार मुले गरिबीमुळे शिक्षणापासून वंचित राहत असल्याचे पाहून त्यांचे मन हेलावले आणि त्यांनी या मुलांसाठी काहीतरी करण्याचे ठरवले.
गेल्या अनेक वर्षांपासून, श्री. जाधव यांनी आपल्या घराजवळील एका छोट्या जागेत किंवा कधीकधी मोकळ्या मैदानात, संध्याकाळचे वर्ग सुरू केले आहेत. ते केवळ मुलांना शिकवत नाहीत, तर त्यांना शिक्षणाच्या प्रवासात येणाऱ्या प्रत्येक अडचणीवर मात करण्यासाठी मदत करतात. त्यांच्या कार्याचे काही प्रमुख पैलू खालीलप्रमाणे आहेत:
- निशुल्क शिकवणी वर्ग: ते दररोज सायंकाळी परिसरातील गरीब मुलांना मोफत शिकवणी देतात. यात प्राथमिक शिक्षणापासून ते शालेय अभ्यासक्रमापर्यंत सर्व विषय शिकवले जातात.
- अभ्यास साहित्य पुरवणे: अनेकदा गरीब मुलांना पुस्तके, वह्या, पेन, पेन्सिल यांसारख्या मूलभूत अभ्यास साहित्याची देखील कमतरता असते. जाधव सर आपल्या स्तरावर किंवा देणगीदारांच्या मदतीने हे साहित्य मुलांना उपलब्ध करून देतात.
- शाळेत प्रवेशासाठी मदत: अनेक पालकांना शाळेत प्रवेश प्रक्रियेची माहिती नसते किंवा कागदपत्रांच्या अडचणी येतात. जाधव सर अशा मुलांच्या शाळा प्रवेशासाठी मदत करतात आणि पाठपुरावा करतात.
- पालकांचे समुपदेशन: ते पालकांना शिक्षणाचे महत्त्व पटवून देतात आणि मुलांना शाळेत नियमित पाठवण्यासाठी प्रोत्साहन देतात. मुलांना बालमजुरीपासून दूर ठेवून शिक्षणाकडे वळवण्यासाठी ते खूप प्रयत्न करतात.
- आरोग्य आणि स्वच्छतेचे धडे: शिक्षणासोबतच, मुलांना आरोग्य आणि स्वच्छतेचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी ते नियमितपणे मार्गदर्शन करतात.
- सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन: मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी ते विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्पर्धांचे आयोजन करतात, ज्यामुळे मुलांमधील सुप्त कलागुणांना वाव मिळतो.
रमेश जाधव यांच्या प्रयत्नांमुळे अनेक मुलांनी शाळेत जाण्यास सुरुवात केली आहे, त्यांची शैक्षणिक प्रगती सुधारली आहे आणि त्यांना उज्ज्वल भविष्याची आशा मिळाली आहे. ते केवळ शिक्षक नसून, या मुलांसाठी एक मार्गदर्शक, मित्र आणि पालकही आहेत.
त्यांचे कार्य हे समाजासाठी एक आदर्श आहे आणि त्यांच्यासारख्या व्यक्तींमुळेच समाजात सकारात्मक बदल घडून येतात.
अंगणवाडी विषयी माहिती
अंगणवाडी हे भारत सरकारच्या एकात्मिक बाल विकास सेवा योजनेचा (Integrated Child Development Services - ICDS) एक महत्त्वाचा भाग आहे. या केंद्रांची स्थापना ग्रामीण भागातील तसेच शहरी झोपडपट्ट्यांमधील लहान मुले, गर्भवती महिला आणि स्तनदा मातांच्या आरोग्य, पोषण आणि शिक्षणाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी करण्यात आली आहे.
अंगणवाडीची प्रमुख उद्दिष्ट्ये:
- बालकांच्या पोषण आणि आरोग्याची स्थिती सुधारणे.
- बालकांच्या योग्य मानसिक, शारीरिक आणि सामाजिक विकासाचा पाया घालणे.
- बालमृत्यू, कुपोषण आणि शाळा सोडण्याचे प्रमाण कमी करणे.
- आई-वडिलांना बालसंगोपन, आरोग्य आणि पोषण शिक्षणाबद्दल जागरूक करणे.
- महिलांचे सक्षमीकरण करणे.
अंगणवाडीद्वारे पुरविल्या जाणाऱ्या प्रमुख सेवा:
- पूरक पोषण आहार (Supplementary Nutrition Program - SNP):
0-6 वर्षांच्या मुलांना, गर्भवती महिलांना आणि स्तनदा मातांना पौष्टिक आहार दिला जातो. यात शिजवलेले अन्न, टेक-होम रेशन (घरी घेऊन जाण्यासाठी), किंवा तयार केलेले पौष्टिक पदार्थ यांचा समावेश असतो.
- शाळापूर्व शिक्षण (Pre-school Education):
3-6 वर्षांच्या मुलांना अनौपचारिक शाळापूर्व शिक्षण दिले जाते. यामुळे मुलांची शाळेत जाण्याची तयारी होते आणि त्यांना मूलभूत शिक्षण आणि सामाजिक कौशल्ये शिकण्यास मदत होते.
- आरोग्य तपासणी (Health Check-ups):
मुले, गर्भवती महिला आणि स्तनदा मातांची नियमित आरोग्य तपासणी केली जाते. यात वजन, उंची मोजणे, सामान्य आजारांवर उपचार आणि गरज भासल्यास पुढील उपचारांसाठी संदर्भ सेवा पुरवणे यांचा समावेश असतो.
- प्रतिबंधक लसीकरण (Immunization):
लहान मुलांना विविध रोगांपासून वाचवण्यासाठी लसीकरण केले जाते. हे लसीकरण आरोग्य विभागाच्या सहकार्याने आयोजित केले जाते.
- आरोग्य आणि पोषण शिक्षण (Health and Nutrition Education):
महिलांना, विशेषतः गर्भवती आणि स्तनदा मातांना, बालसंगोपन, आहार, स्वच्छता आणि आरोग्य याबद्दल माहिती दिली जाते. यामुळे कुटुंबाच्या आरोग्याविषयी जागरूकता वाढते.
- संदर्भ सेवा (Referral Services):
गंभीर आजारी बालके किंवा गरजू महिलांना पुढील उपचारांसाठी प्राथमिक आरोग्य केंद्र किंवा मोठ्या रुग्णालयात पाठवण्याची व्यवस्था केली जाते.
लाभार्थी:
- 0-6 वर्षांवरील मुले
- गर्भवती महिला
- स्तनदा माता
- किशोरवयीन मुली (काही विशिष्ट योजनांतर्गत)
थोडक्यात, अंगणवाडी केंद्रे ही ग्रामीण आणि शहरी भागातील वंचित आणि गरजू कुटुंबांसाठी एक आधारस्तंभ आहेत, जी मुलांच्या आणि महिलांच्या सर्वांगीण विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
सिंधुताई सपकाळ, ज्या 'अनाथांची माय' म्हणून ओळखल्या जातात, एक भारतीय सामाजिक कार्यकर्त्या होत्या. त्यांनी आपले जीवन अनाथ मुलांसाठी समर्पित केले.
सिंधुताईंचा जन्म १४ नोव्हेंबर, १९४८ रोजी महाराष्ट्रातील वर्धा जिल्ह्यात झाला. एका गरीब कुटुंबात जन्मलेल्या सिंधुताईंना लहानपणी अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला.
सिंधुताईंनी अनेक अनाथ मुलांचा सांभाळ केला. त्यांनी त्यांच्यासाठी शाळा आणि वसतिगृहे उघडली, ज्यामुळे त्यांना शिक्षण आणि चांगले जीवन जगण्याची संधी मिळाली.
- अनाथांसाठी घरे:
- शिक्षण:
सिंधुताईंनी अनेक अनाथालये सुरू केली, जिथे मुलांची काळजी घेतली जाते.
त्यांनी मुलांच्या शिक्षणासाठी सोय केली, जेणेकरून ते चांगले नागरिक बनू शकतील.
सिंधुताईंच्या कार्याची दखल घेऊन त्यांना अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले:
- पद्मश्री पुरस्कार - भारत सरकार (https://en.wikipedia.org/wiki/Sindhutai_Sapkal)
- महाराष्ट्र सरकारचे विविध पुरस्कार
4 जानेवारी 2022 रोजी सिंधुताई सपकाळ यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने समाजसेवेच्या क्षेत्रातील एका मोठ्या पर्वाचा अंत झाला.
'मी सिंधुताई सपकाळ' नावाचा चित्रपट 2010 मध्ये प्रदर्शित झाला, जो त्यांच्या जीवनावर आधारित आहे. या चित्रपटात त्यांच्या संघर्षाची आणि कार्याची कथा दाखवण्यात आली आहे.
एकलव्य फाऊंडेशन (Eklavya Foundation)
एकलव्य फाऊंडेशन ही मध्य प्रदेशात स्थित एक अशासकीय संस्था (NGO) आहे, जी आदिवासी आणि ग्रामीण भागातील मुलांच्या शिक्षणासाठी काम करते. ह्या संस्थेची स्थापना 1982 मध्ये झाली.
उद्देश:
- शिक्षणाच्या माध्यमातून सामाजिक बदल घडवणे.
- मुलांना शिक्षण प्रक्रियेत सक्रिय सहभागी करणे.
- शिक्षकांना प्रशिक्षण देऊन त्यांची क्षमता वाढवणे.
- शैक्षणिक साहित्य तयार करणे.
कार्यक्षेत्र:
- शिक्षण: एकलव्य फाऊंडेशन मुलांसाठी शाळा चालवते आणि शिक्षण सामग्री विकसित करते.
- प्रशिक्षण: शिक्षकांना नवीन शिक्षण पद्धती शिकवण्यासाठी प्रशिक्षण आयोजित करते.
- संशोधन: शिक्षण आणि सामाजिक समस्यांवर संशोधन करते.
- प्रकाशन: शिक्षण आणि सामाजिक विषयांवर पुस्तके आणि लेख प्रकाशित करते.
ठळक वैशिष्ट्ये:
- एकलव्य फाऊंडेशनने 'स्रोत' नावाचे मासिक सुरू केले आहे, जे शिक्षण आणि सामाजिक समस्यांवर आधारित आहे.
- या संस्थेने अनेक शैक्षणिक पुस्तके आणि साहित्याचे प्रकाशन केले आहे.
संपर्क:
एकलव्य फाऊंडेशन,
E-1/20, Sector F, Saket Nagar,
Bhopal - 462024, Madhya Pradesh, India
Website: www.eklavya.in