सामाजिक_विचार
- सामाजिक दबाव: काहीवेळा लोकांना वाटते की समाजाने काय विचार करावा, लोक काय म्हणतील, या भीतीने ते समाजाच्या मतानुसार वागतात.
- नैतिकता: काहींना वाटते की समाजासाठी काहीतरी करणे हे त्यांचे कर्तव्य आहे.
- सामुदायिक भावना: काही लोकांमध्ये 'आपण सगळे एक आहोत' ही भावना প্রবল असते. त्यामुळे ते समाजाला मदत करतात.
- https://www.lokmat.com/ (लोकमत)
- https://maharashtratimes.com/ (महाराष्ट्र टाइम्स)
लोकरीती आणि लोकनीती यांमध्ये काही महत्त्वाचे फरक आहेत, ते खालीलप्रमाणे:
अर्थ: लोकरीती म्हणजे समाजात रूढ असलेल्या चालीरीती, प्रथा, परंपरा, शिष्टाचार आणि वर्तणुकीचे नियम. हे नियम पिढ्यानपिढ्या चालत आलेले असतात.
स्वरूप: लोकरीती ह्या अनौपचारिक (informal) असतात आणि त्या समाजात सहजपणे स्वीकारल्या जातात.
उद्देश: समाजात सुव्यवस्था आणि सामंजस्य राखणे हा लोकरीतींचा उद्देश असतो.
उदाहरण: नमस्कार करणे, जेवताना काही नियम पाळणे, विशिष्ट सण-समारंभांमध्ये ठराविक पद्धतीने वागणे.
अर्थ: लोकनीती म्हणजे समाजाच्या नैतिक कल्पना आणि मूल्यांवर आधारलेले नियम. हे नियम लोकरीतींपेक्षा अधिक महत्त्वपूर्ण आणि सक्तीचे असतात.
स्वरूप: लोकनीती औपचारिक (formal) आणि अनौपचारिक अशा दोन्ही प्रकारची असू शकते. यांचे उल्लंघन झाल्यास समाजाकडून तीव्र प्रतिक्रिया येतात.
उद्देश: समाजाच्या नैतिक मूल्यांचे रक्षण करणे आणि सामाजिक व्यवस्था टिकवून ठेवणे हा लोकनीतीचा उद्देश असतो.
उदाहरण: खोटे बोलू नये, चोरी करू नये, समाजाच्या हिताचे रक्षण करावे.
थोडक्यात फरक:
लोकरीती ह्या केवळ चालीरीती आणि वर्तणुकीशी संबंधित असतात, तर लोकनीती नैतिक मूल्यांवर आधारित असतात.
लोकरीतींचे उल्लंघन झाल्यास समाजाकडून सौम्य प्रतिक्रिया येते, तर लोकनीतींचे उल्लंघन झाल्यास कठोर प्रतिक्रिया येतात.
या फरकांमुळे लोकरीती आणि लोकनीती समाजात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
लोकरिती आणि लोकनीती या दोन संकल्पनांमधील फरक खालीलप्रमाणे आहे:
- अर्थ: लोकरिती म्हणजे समाजात रूढ असलेल्या සාම්ප්රදායික आचरण पद्धती. ह्या अलिखित नियम असतात, ज्या समाजाने स्वीकारलेल्या असतात.
- स्वरूप: ह्या साध्या, दैनंदिन जीवनातील सवयींशी संबंधित असतात.
- उदाहरण: जेवताना आवाज न करणे, 'नमस्कार' करणे, रांगेत उभे राहणे.
- उल्लंघन: लोकरितींचे उल्लंघन केल्यास समाजाकडून फार गंभीर प्रतिक्रिया येत नाही, लोक फक्त नाराजी व्यक्त करू शकतात.
- महत्व: लोकरिती समाज जीवनात सुसंवाद आणि सहजता राखण्यास मदत करतात.
- अर्थ: लोकनीती म्हणजे समाजाच्या नैतिक आणि मूल्यांवर आधारित नियम. हे नियम अधिक महत्वाचे मानले जातात.
- स्वरूप: ह्या समाजाच्या नैतिक मूल्यांचे आणि योग्य-अयोग्यतेचे मार्गदर्शन करतात.
- उदाहरण: खोटे बोलू नये, चोरी करू नये, मोठ्यांचा आदर करावा.
- उल्लंघन: लोकनीतीचे उल्लंघन झाल्यास समाज गंभीर प्रतिक्रिया देतो, जसे की निषेध, सामाजिक बहिष्कार किंवा कायदेशीर कारवाई.
- महत्व: लोकनीती समाजाला एकत्र ठेवण्याचे आणि न्याय सुनिश्चित करण्याचे कार्य करतात.
थोडक्यात: लोकरिती ह्या दैनंदिन जीवनातील साध्या सवयी आहेत, ज्यांचे उल्लंघन केल्यास मोठी शिक्षा नसते. तर लोकनीती ह्या नैतिक मूल्यांवर आधारित असतात, ज्यांचे उल्लंघन झाल्यास समाजाकडून गंभीर प्रतिक्रिया येतात.
लोकरीची आणि लोकनीतीमधील फरक खालीलप्रमाणे:
अर्थ: लोकर म्हणजे मेंढी, शेळी किंवा इतर प्राण्यांच्या केसांपासून मिळणारे तंतू. हे तंतू वापरून कपडे, स्वेटर, शाल, आणि इतर वस्त्रे बनवली जातात.
उपयोग: लोकर उष्णता टिकवून ठेवते, त्यामुळे थंड हवामानात उपयोगाला येते.
उत्पादन: लोकर नैसर्गिकरित्या प्राण्यांपासून मिळते.
अर्थ: लोकनीती म्हणजे सरकार किंवा सार्वजनिक संस्थांद्वारे लोकांच्या हितासाठी तयार केलेले नियम, कायदे, योजना आणि धोरणे.
उद्देश: लोककल्याण, सामाजिक समस्यांचे निराकरण, आणि विकास हे लोकनीतीचे मुख्य उद्देश असतात.
उदाहरण: शिक्षण धोरण, आरोग्य धोरण, कृषी धोरण, पर्यावरण धोरण इत्यादी.
थोडक्यात, लोकर एक नैसर्गिकरित्या मिळणारे वस्त्र आहे, तर लोकनीती ही सरकारद्वारे लोकांच्या कल्याणासाठी बनवलेली धोरणे आणि नियम आहेत.
प्राथमिक समूह (Primary group) ही संकल्पना चार्ल्स कूले (Charles Cooley) यांनी मांडली. त्यांनी त्यांच्या 'सोशल ऑर्गनायझेशन' (Social Organization) या पुस्तकात 1909 मध्ये या संकल्पनेचा उल्लेख केला.
प्राथमिक समूह म्हणजे सदस्यांमधील जिव्हाळ्याचे आणि समोरासमोरचे संबंध असलेले लहान गट.
उदाहरणे: कुटुंब, मित्र, खेळण्याची टोळी, शेजारी.
संदर्भ:
सर्वोदय समाजाची (Sarvodaya Samaj) तत्त्वे खालीलप्रमाणे आहेत:
- सत्याग्रह: सत्य आणि अहिंसक मार्गांनी अन्याय आणि वाईट गोष्टींचा प्रतिकार करणे.
- अहिंसा: कोणालाही शारीरिक किंवा मानसिक त्रास न देणे.
- सर्वांसाठी समानता: कोणत्याही प्रकारचा भेदभाव न करता सर्वांना समान संधी आणि हक्क मिळायला हवे.
- ग्राम स्वराज्य: गावांना स्वतःचे निर्णय घेण्याचा अधिकार असावा, ज्यामुळे ते स्वतःच्या गरजा पूर्ण करू शकतील.
- स्वदेशी: स्थानिक उत्पादनांना प्रोत्साहन देणे आणि आत्मनिर्भर बनणे.
- सर्वांसाठी काम: समाजात प्रत्येकाला काम मिळायला हवे आणि कोणालाही बेरोजगार राहण्याची वेळ येऊ नये.
- अपरिग्रह: आवश्यकतेपेक्षा जास्त संग्रह न करणे.
- सर्वधर्म समभाव: सर्व धर्मांचा आदर करणे.
- श्रमप्रतिष्ठा: शारीरिक श्रमाचे महत्त्व जाणून घेणे.
- न्याय आणि प्रेम: समाजात न्याय आणि प्रेमळ संबंध असावेत.
हे सर्वोदय समाजाची काही मुख्य तत्त्वे आहेत, ज्यावर आधारित एक आदर्श समाज निर्माण करण्याचे ध्येय आहे.
अधिक माहितीसाठी, तुम्ही खालील वेबसाइट्सला भेट देऊ शकता: