निवडणूक

२०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीदरम्यान, केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा यांनी विविध प्रचारसभांमध्ये आणि मुलाखतींमध्ये काही प्रमुख घोषणांचा वापर केला होता, ज्यामुळे पक्षाची रणनीती आणि भूमिका स्पष्ट झाली. त्यांची भूमिका भाजप आणि एनडीएसाठी व्यापक जनादेश मिळवण्याची आणि विरोधकांना कमकुवत ठरवण्याची होती.

१. "बटेगे तो कटेंगे" (विभागले तर कापले जाल) आणि "एक है तो नेक है" (एक असाल तर चांगले):

• या घोषणा मुख्यत्वे विरोधी पक्षांना उद्देशून वापरल्या गेल्या होत्या.

• "बटेगे तो कटेंगे": याचा अर्थ असा होता की, जर विरोधी पक्ष (जसे की 'इंडिया' आघाडी) आपापसात एकजूट नसतील आणि विभागलेले राहतील, तर त्यांना निवडणुकीत पराभव पत्करावा लागेल किंवा ते राजकीयदृष्ट्या कमकुवत होतील.

• "एक है तो नेक है": ही घोषणा बऱ्याचदा उपहासात्मकपणे वापरली गेली होती. याचा अर्थ, जर विरोधी पक्ष एकत्र आले तर ते त्यांच्यासाठी चांगले होईल (कारण एकजुटीने ते अधिक प्रभावी ठरू शकतात). मात्र, यातून अमित शहा यांना विरोधकांमध्ये एकजूट नसून अंतर्गत मतभेद आहेत हेच अधोरेखित करायचे होते.

• भूमिका: या घोषणांच्या माध्यमातून अमित शहा यांनी विरोधी पक्षांमधील फूट आणि गोंधळ जनतेसमोर आणण्याचा प्रयत्न केला. भाजप एक मजबूत आणि एकसंध पक्ष असल्याचा दावा करत, त्यांनी विरोधकांच्या कमकुवतपणावर प्रकाश टाकला, जेणेकरून भाजपला अधिक मते मिळतील.

२. "अब की बार चारसो पार" (यावेळी ४०० च्या पार):

• ही घोषणा भाजप आणि एनडीएसाठी २०२४ च्या निवडणुकीतील सर्वात मोठी महत्त्वाकांक्षी घोषणा होती.

• अर्थ: याचा अर्थ असा होता की, भाजप आणि त्याच्या मित्रपक्षांना (एनडीए) मिळून लोकसभेच्या एकूण ५४३ जागांपैकी ४०० पेक्षा जास्त जागा जिंकायच्या आहेत.

• भूमिका: अमित शहा यांनी (पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्यासह) ही घोषणा वारंवार वापरून पक्षाच्या कार्यकर्त्यांमध्ये आणि मतदारांमध्ये उत्साह निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. एनडीएला विक्रमी बहुमत मिळेल आणि नरेंद्र मोदी सरकार तिसऱ्यांदा मोठ्या ताकदीने सत्तेत येईल, असा विश्वास यातून व्यक्त करण्यात आला. यामुळे पक्ष कार्यकर्त्यांना मोठे लक्ष्य साधण्यासाठी प्रेरणा मिळाली आणि मतदारांना भाजपच्या बाजूने कौल देण्याचे आवाहन केले गेले. यातून एक असा संदेश देण्याचा प्रयत्न होता की, सरकारला मोठे बहुमत मिळाल्यास मोठे आणि धाडसी निर्णय घेणे सोपे होईल, ज्यात घटनेत काही बदल करण्याची शक्यताही अप्रत्यक्षपणे सूचित केली जात होती.

एकूणच, अमित शहा यांची भूमिका भाजपचे मुख्य रणनीतिकार आणि प्रचारक म्हणून होती. त्यांनी विरोधी पक्षांच्या कमकुवतपणावर भर दिला आणि भाजप-एनडीएसाठी प्रचंड विजयाचे चित्र रंगवून लोकांना भाजपलाच मतदान करण्यासाठी प्रवृत्त करण्याचा प्रयत्न केला.

ग्रामपंचायत निवडणुकीसाठी नामनिर्देशन पत्र (उमेदवारी अर्ज) दाखल करताना, तुमच्या नावाचा मतदार यादीतील उल्लेख सिद्ध करण्यासाठी मतदार यादीची प्रत जोडणे सामान्यतः अनिवार्य नसते.

या संदर्भात महत्त्वाची माहिती खालीलप्रमाणे:

• अधिकृत पडताळणी: निवडणूक निर्णय अधिकारी (Returning Officer) यांच्याकडे संबंधित ग्रामपंचायतीची अंतिम मतदार यादी उपलब्ध असते. ते याच अधिकृत यादीतून उमेदवाराच्या नावाच्या नोंदीची पडताळणी करतात. त्यामुळे, उमेदवाराने स्वतंत्रपणे मतदार यादीची प्रत अर्जासोबत जोडण्याची गरज नसते.
• माहिती भरणे: उमेदवारी अर्जामध्ये तुम्हाला तुमच्या नावाचा मतदार यादीतील भाग क्रमांक (Part Number) आणि अनुक्रमांक (Serial Number) योग्यरित्या नमूद करणे महत्त्वाचे आहे. ही माहिती निवडणूक अधिकाऱ्याला पडताळणीसाठी उपयुक्त ठरते.
• सोयीसाठी: तुमच्या सोयीसाठी, तुमच्या नावाच्या नोंदीची एक प्रत (प्रिंटआउट) किंवा मतदार ओळखपत्र (Voter ID card) सोबत ठेवणे उपयुक्त ठरू शकते, जेणेकरून आवश्यकतेनुसार तुम्ही तुमच्या नोंदीची त्वरित माहिती देऊ शकता. परंतु, ती अर्जासोबत जोडणे बंधनकारक नसते.
• मुख्य अट: सर्वात महत्त्वाची अट ही आहे की तुमचे नाव संबंधित ग्रामपंचायतीच्या अधिकृत मतदार यादीत समाविष्ट असणे आवश्यक आहे.

थोडक्यात, तुम्हाला मतदार यादीची प्रत जोडावी लागत नाही, परंतु अर्जात योग्य माहिती भरणे आणि तुमचे नाव मतदार यादीत असणे बंधनकारक आहे.

ग्रामपंचायत निवडणुकीत नामनिर्देशन पत्र दाखल करताना, उमेदवाराने सादर केलेल्या कागदपत्रांवर 'ट्रू कॉपी आर्टिस्टेड' (True Copy Attested) घेणे सामान्यतः बंधनकारक नसते.

सध्याच्या नियमांनुसार, उमेदवारांनी सादर केलेल्या कागदपत्रांवर स्वतःची सही (self-attestation) करून ती 'स्व-साक्षांकित' करणे पुरेसे असते.

याचा अर्थ असा आहे की, उमेदवाराने कागदपत्रांच्या प्रतींवर 'स्वयंसाक्षांकित' (Self-Attested) असे लिहून स्वतःची सही करणे अपेक्षित आहे. यामुळे सादर केलेल्या कागदपत्रांच्या सत्यतेची जबाबदारी उमेदवारावर येते.

महत्त्वाची सूचना: तथापि, प्रत्येक निवडणुकीसाठी महाराष्ट्र राज्य निवडणूक आयोगाकडून (Maharashtra State Election Commission) जारी करण्यात येणाऱ्या अधिकृत सूचना आणि नियमावली तपासणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण काही विशिष्ट परिस्थितीत किंवा नियमांमध्ये बदल झाल्यास वेगळी अट असू शकते. पण साधारणतः 'ट्रू कॉपी आर्टिस्टेड'ची आवश्यकता नसते.

नाही, आचार संहिता (Model Code of Conduct) लागू असताना तुम्ही मुक्तपणे किंवा तुम्हाला पाहिजे तसा प्रचार करू शकत नाही.

आचार संहिता म्हणजे काय?

• आचार संहिता (MCC) ही भारताच्या निवडणूक आयोगाने (Election Commission of India) जारी केलेली नियमावली आहे.
• निवडणुकांच्या तारखा जाहीर झाल्यापासून ते निकाल जाहीर होईपर्यंत ती लागू असते.
• याचा मुख्य उद्देश निवडणुका निष्पक्ष, न्यायपूर्ण आणि पारदर्शकपणे पार पाडणे हा आहे.

प्रचारासंदर्भात निर्बंध:

आचार संहिता लागू असताना प्रचारावर अनेक निर्बंध येतात. याचा अर्थ प्रचार पूर्णपणे थांबत नाही, परंतु तो निवडणूक आयोगाने घालून दिलेल्या नियमांनुसारच करावा लागतो. काही महत्त्वाचे निर्बंध खालीलप्रमाणे आहेत:

• शासकीय साधनांचा वापर: प्रचार कार्यासाठी शासकीय वाहने, इमारती किंवा इतर कोणत्याही शासकीय संसाधनांचा वापर करण्यास सक्त मनाई असते.
• नवीन घोषणा आणि प्रकल्प: कोणताही मंत्री किंवा इतर अधिकारी नवीन योजना किंवा प्रकल्पांची घोषणा करू शकत नाही, ज्यामुळे मतदारांवर प्रभाव पडेल.
• सभा आणि मिरवणुका: सार्वजनिक सभा, रॅली किंवा मिरवणुका काढण्यासाठी पोलिसांची आणि स्थानिक प्रशासनाची पूर्वपरवानगी घेणे बंधनकारक असते. तसेच, ध्वनिवर्धकांचा वापरही विहित वेळेत आणि मर्यादेतच करावा लागतो.
• मतदारांना प्रलोभन: मतदारांना पैसे, वस्तू किंवा इतर कोणत्याही स्वरूपात प्रलोभन देणे हे आचार संहितेचे उल्लंघन मानले जाते.
• धार्मिक स्थळांचा वापर: कोणताही उमेदवार किंवा पक्ष प्रचारासाठी धार्मिक स्थळांचा वापर करू शकत नाही.
• प्रचार समाप्ती: मतदानाच्या ४८ तास आधी प्रचार थांबवणे बंधनकारक असते.

थोडक्यात, आचार संहिता लागू असताना उमेदवार आणि राजकीय पक्षांना निवडणूक आयोगाने घालून दिलेल्या नियमांचे काटेकोरपणे पालन करूनच प्रचार करावा लागतो. नियमांचे उल्लंघन केल्यास कायदेशीर कारवाई होऊ शकते.

महानगर पालिका निवडणुकीच्या प्रचाराची निश्चित तारीख निवडणुकीच्या वेळापत्रकावर अवलंबून असते, जी राज्य निवडणूक आयोग (State Election Commission) जाहीर करते.

• साधारणपणे, निवडणुकीची घोषणा झाल्यानंतर आणि उमेदवारांच्या अंतिम यादीची घोषणा झाल्यानंतर प्रचाराला सुरुवात होते.
• प्रचाराची मुदत ही मतदान सुरू होण्यापूर्वी ४८ तास आधी संपते.
• त्यामुळे, विशिष्ट महानगरपालिकेच्या निवडणुकीचा प्रचार कोणत्या तारखेपासून सुरू होईल हे जाणून घेण्यासाठी, संबंधित राज्य निवडणूक आयोगाने जाहीर केलेले अधिकृत वेळापत्रक पाहावे लागेल.

सध्या महाराष्ट्रातील अनेक महानगरपालिकांच्या निवडणुका प्रलंबित आहेत आणि त्याचे वेळापत्रक अद्याप जाहीर झालेले नाही.

सध्या २०२४ वर्ष सुरू आहे आणि २०२५ च्या निवडणुका अजून जाहीर झालेल्या नाहीत. त्यामुळे, २०२५ च्या निवडणुकीसाठी कोणतीही आचार संहिता सध्या लागू नाही.

निवडणूक आयोगाकडून निवडणुकीच्या तारखा जाहीर झाल्यानंतर आचार संहिता लागू होते आणि निकाल लागेपर्यंत ती अस्तित्वात असते.