भूगोल
निकोलस स्पाइकॅनचा रिम्लँड सिद्धांत (Nicholas Spykman's Rimland Theory)
निकोलस जे. स्पाइकॅन (Nicholas J. Spykman) हे एक डच-अमेरिकन भू-रणनीतिज्ञ (geostrategist) होते. त्यांना त्यांच्या 'रिम्लँड' (Rimland) सिद्धांतासाठी ओळखले जाते. हा सिद्धांत भू-राजकीय विचारांमध्ये एक महत्त्वाचा योगदान मानला जातो आणि हा विशेषतः सर हॅलफोर्ड मॅकेंडरच्या (Sir Halford Mackinder) 'हृदयभूमी' (Heartland) सिद्धांताला आव्हान म्हणून विकसित केला गेला होता.
सिद्धांताची प्रमुख संकल्पना:
- रिम्लँडची व्याख्या: स्पाइकॅन यांच्या मते, युरेशियन भूखंडाच्या मध्यभागी असलेल्या 'हृदयभूमी' (Heartland) पेक्षा, या भूखंडाच्या किनारपट्टीवरील प्रदेश, ज्याला त्यांनी 'रिम्लँड' असे संबोधले, तो जागतिक शक्ती आणि नियंत्रणासाठी अधिक महत्त्वाचा आहे. रिम्लँडमध्ये युरोप, मध्य पूर्व (अरबी द्वीपकल्प आणि इराणसह), दक्षिण आशिया (भारत, पाकिस्तान), दक्षिण-पूर्व आशिया आणि पूर्व आशिया (चीन, कोरिया) यांसारख्या प्रदेशांचा समावेश होतो.
- हृदयभूमीवरील श्रेष्ठत्व: मॅकेंडरने हृदयभूमीला जागतिक शक्तीचे केंद्र मानले होते, कारण तो प्रदेश जमिनीने वेढलेला आणि बाह्य हल्ल्यांपासून सुरक्षित होता. याउलट, स्पाइकॅन यांनी असा युक्तिवाद केला की रिम्लँड, जो हृदयभूमी आणि सागरी शक्ती (Sea Power) यांच्यामध्ये स्थित आहे, तो अधिक सामरिक महत्त्वाचा आहे.
- सामरिक महत्त्व:
- रिम्लँड प्रदेशात जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या आणि नैसर्गिक संसाधने आहेत.
- या प्रदेशाला जमिनीवरून आणि समुद्रातून दोन्ही बाजूंनी प्रवेश मिळतो, ज्यामुळे तो आर्थिक आणि लष्करीदृष्ट्या अत्यंत लवचिक आणि महत्त्वाचा बनतो.
- हा प्रदेश सागरी शक्तींना (उदा. युनायटेड स्टेट्स किंवा ब्रिटन) हृदयभूमीच्या शक्तींशी (उदा. पूर्वीचे सोव्हिएत युनियन) संघर्ष करण्याची संधी देतो, आणि तो भूभागावरील शक्तींचा समुद्राकडे विस्तार रोखण्यासाठी एक 'बफर झोन' (Buffer Zone) म्हणून काम करतो.
- प्रसिद्ध सूत्र: स्पाइकॅन यांचे एक प्रसिद्ध वाक्य त्यांच्या सिद्धांताचा गाभा स्पष्ट करते: "जो रिम्लँडला नियंत्रित करतो तो युरेशियावर राज्य करतो; जो युरेशियावर राज्य करतो तो जगाच्या नियतीवर नियंत्रण ठेवतो." (Who controls the Rimland rules Eurasia; who rules Eurasia controls the destinies of the world.)
प्रभाव:
स्पाइकॅनच्या रिम्लँड सिद्धांताने शीतयुद्धादरम्यान (Cold War) अमेरिकेच्या परराष्ट्र धोरणावर खूप प्रभाव पाडला. सोव्हिएत युनियनच्या (जो हृदयभूमीची शक्ती मानला जात होता) विस्ताराला रोखण्यासाठी रिम्लँड प्रदेशातील देशांशी युती करण्याचे आणि त्यांना आर्थिक व लष्करी मदत देण्याचे धोरण (ज्याला 'कंटेनमेंट' - Containment असे म्हटले जाते) या सिद्धांताने समर्थित केले.
या सिद्धांतानुसार, अमेरिकेसारख्या सागरी शक्तीसाठी रिम्लँड प्रदेशात प्रभाव राखणे महत्त्वाचे होते, जेणेकरून कोणत्याही एका भूभागावरील शक्तीला युरेशियावर वर्चस्व प्रस्थापित करण्यापासून रोखता येईल.
स्त्रोत:
हेल्फोर्ड मेकॅनडरचा हार्टलँड सिद्धांत
ब्रिटिश भूगोलशास्त्रज्ञ आणि भू-राजकीय विचारवंत सर हेल्फोर्ड जॉन मेकॅनडर यांनी १९०४ मध्ये 'द जिओग्राफिकल पिव्होट ऑफ हिस्टरी' (The Geographical Pivot of History) या आपल्या शोधनिबंधात 'हार्टलँड सिद्धांत' (Heartland Theory) मांडला.
- सिद्धांताची मध्यवर्ती कल्पना: या सिद्धांतानुसार, युरेशिया (युरोप आणि आशिया) खंडाच्या मध्यभागी असलेला एक विशाल भूभाग (विशेषतः पूर्व युरोप आणि अंतर्गत आशिया) हा जगाच्या राजकारणाचा आणि शक्तीचा केंद्रबिंदू आहे. यालाच 'हार्टलँड' असे संबोधले जाते.
- हार्टलँडचे स्थान: हार्टलँड प्रामुख्याने रशियाचा मोठा भाग, मध्य आशियातील देश आणि पूर्व युरोपचा काही भाग व्यापते. हे क्षेत्र समुद्रापासून दूर असल्याने नौदल शक्तींचा प्रभाव येथे पोहोचत नाही. तसेच, मोठ्या नद्या आणि पर्वतरांगांमुळे ते नैसर्गिकरित्या संरक्षित आहे.
- सामरिक महत्त्व: मेकॅनडरने असा युक्तिवाद केला की, ज्या शक्तीचे हार्टलँडवर नियंत्रण असेल, ती युरेशियावर वर्चस्व गाजवू शकते आणि पर्यायाने संपूर्ण जगावर राज्य करू शकते. त्याची प्रसिद्ध वाक्ये पुढीलप्रमाणे आहेत:
- "हू रूल्स ईस्ट युरोप कमांड्स द हार्टलँड; हू रूल्स द हार्टलँड कमांड्स द वर्ल्ड-आयर्लंड; हू रूल्स द वर्ल्ड-आयर्लंड कमांड्स द वर्ल्ड." (पूर्व युरोपवर राज्य करणारा हार्टलँडवर राज्य करतो; हार्टलँडवर राज्य करणारा 'वर्ल्ड-आयर्लंड' (युरेशिया आणि आफ्रिका) वर राज्य करतो; आणि वर्ल्ड-आयर्लंडवर राज्य करणारा जगावर राज्य करतो.)
- सिद्धांताचे उद्दिष्ट: ब्रिटनसारख्या सागरी शक्तींना, हार्टलँडवर वर्चस्व मिळवणाऱ्या भूमी शक्तीपासून होणाऱ्या संभाव्य धोक्याबद्दल सावध करणे हे मेकॅनडरचे मुख्य उद्दिष्ट होते. विशेषतः रशिया आणि जर्मनीसारख्या देशांना लक्ष्य करून हा सिद्धांत मांडण्यात आला होता.
- परिणाम: मेकॅनडरच्या हार्टलँड सिद्धांताने भू-राजकीय विचारांना एक नवीन दिशा दिली. पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धात तसेच शीतयुद्धाच्या काळात या सिद्धांताचा प्रभाव राजकीय आणि लष्करी धोरणांवर दिसून आला. आजही आंतरराष्ट्रीय संबंध आणि भू-राजकीय विश्लेषणात या सिद्धांताला महत्त्व दिले जाते.
फ्रेडरिक रेटजेल यांचा जैविक सिद्धांत (Organic Theory)
फ्रेडरिक रेटजेल (Friedrich Ratzel) हे एक जर्मन भूगोलशास्त्रज्ञ होते, ज्यांना 'राजकीय भूगोलाचे जनक' (Father of Political Geography) मानले जाते. त्यांनी राज्याबद्दल मांडलेला 'जैविक सिद्धांत' (Organic Theory of the State) हा त्यांच्या प्रमुख योगदानांपैकी एक आहे. हा सिद्धांत 19 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात विकसित झाला आणि याने राजकीय भूगोलाच्या अभ्यासावर मोठा प्रभाव टाकला.
सिद्धांताची प्रमुख संकल्पना:
- राज्य एक सजीव प्राणी: रेटजेल यांनी राज्याची तुलना एका सजीव प्राण्याशी केली. ज्याप्रमाणे एक सजीव प्राणी जन्माला येतो, वाढतो, संघर्ष करतो आणि शेवटी मरतो, त्याचप्रमाणे राज्याचेही चक्र असते असे त्यांचे मत होते.
- वाढ आणि विस्तार: सजीव प्राण्यांप्रमाणेच राज्यालाही जगण्यासाठी आणि विकसित होण्यासाठी सतत वाढ व विस्ताराची आवश्यकता असते. ज्या राज्याचा विस्तार थांबतो, ते कमकुवत होऊन अखेरीस नष्ट होते असे रेटजेल यांचे मत होते.
- 'लेबेन्सराम' (Lebensraum - जीवनमान): रेटजेल यांनी 'लेबेन्सराम' या संकल्पनेवर भर दिला, ज्याचा अर्थ 'जीवन जगण्यासाठी आवश्यक जागा' किंवा 'जीवनमान' असा होतो. राज्याला आपल्या लोकसंख्येच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी आणि आपली शक्ती वाढवण्यासाठी अधिक भूभागाची (लेबेन्सराम) आवश्यकता असते.
- सीमा तात्पुरत्या: या सिद्धांतानुसार, राज्याच्या सीमा निश्चित नसतात किंवा त्या कायमस्वरूपी नसतात. त्या सतत बदलत राहतात, कारण राज्ये विस्तारण्याचा प्रयत्न करतात आणि एकमेकांशी संघर्ष करतात.
- योग्यतेचे अस्तित्व (Survival of the Fittest): डार्विनच्या उत्क्रांती सिद्धांताने (Theory of Evolution) प्रेरित होऊन, रेटजेल यांनी असे मांडले की, फक्त मजबूत आणि विस्तारवादी राज्येच जगू शकतात, तर कमकुवत राज्ये नष्ट होतात किंवा मोठ्या राज्यांमध्ये विलीन होतात.
प्रभाव आणि टीका:
रेटजेलचा जैविक सिद्धांत हा भू-राजकीय विचारांमध्ये (Geopolitical thought) अत्यंत महत्त्वाचा ठरला. तथापि, या सिद्धांताचा गैरवापर करून जर्मनीमध्ये नाझीवाद्यांनी (Nazis) 'लेबेन्सराम'च्या नावाखाली इतर देशांवर आक्रमण आणि त्यांच्या भूभागावर ताबा मिळवण्याचे समर्थन केले. यामुळे या सिद्धांतावर तीव्र टीका झाली, कारण त्याने साम्राज्यवादाला आणि आक्रमकतेला तात्त्विक आधार दिला. आधुनिक राजकीय भूगोलात हा सिद्धांत त्याचे ऐतिहासिक महत्त्व असूनही मोठ्या प्रमाणात नाकारला गेला आहे.
लातूर शहर आणि नितूर हे गाव यांना जोडणारा मार्ग 'लातूर-नितूर मार्ग' (Latur-Nitur Road) या नावाने ओळखला जातो. नितूर हे लातूर जिल्ह्यातील उदगीर तालुक्यात असलेले एक गाव आहे.
हा मार्ग लातूरपासून उत्तरेकडे जातो आणि लातूर शहर व नितूर गावातील प्रमुख संपर्क मार्ग आहे.
रशियातील क्रांतीची (1917) प्रमुख अंतर्गत कारणे खालीलप्रमाणे होती:
- शेतकरी आणि कामगारांची दुर्दशा: रशियातील बहुसंख्य शेतकरी व औद्योगिक कामगार अत्यंत गरिबीत राहत होते. त्यांना कमी वेतन, दीर्घकाळ काम आणि वाईट राहणीमान यामुळे प्रचंड आर्थिक व सामाजिक समस्यांना तोंड द्यावे लागत होते.
- झारची निरंकुश राजवट: झार निकोलस दुसरा याची जुलमी आणि निरंकुश सत्ता होती. जनतेला कोणतेही राजकीय हक्क नव्हते आणि सुधारणांना नेहमीच विरोध केला जात असे, ज्यामुळे लोकांमध्ये तीव्र असंतोष होता.
- सामाजिक विषमता: समाजातील उच्चभ्रू वर्ग (अभिजात वर्ग, चर्चचे अधिकारी) आणि सामान्य जनता यांच्यात खूप मोठी दरी होती. गरिबांचे शोषण केले जात होते.
- अकार्यक्षम आणि भ्रष्ट प्रशासन: झारचे प्रशासन अत्यंत अकार्यक्षम आणि भ्रष्ट होते. ते देशाच्या गंभीर समस्यांवर उपाययोजना करण्यास पूर्णपणे अपयशी ठरले.
- क्रांतिकारी विचारांचा प्रसार: कार्ल मार्क्सच्या साम्यवादी विचारांचा आणि इतर समाजवादी कल्पनांचा कामगार व बुद्धिजीवी वर्गात मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला होता, ज्यामुळे क्रांतीची बीजे पेरली गेली.
- दुष्काळ आणि अन्नधान्याची टंचाई: रशियामध्ये वारंवार पडणाऱ्या दुष्काळामुळे आणि विशेषतः पहिल्या महायुद्धामुळे अन्नधान्याचा तुटवडा निर्माण झाला, ज्यामुळे जनतेची उपासमार झाली आणि सरकारविरोधी भावना तीव्र झाल्या.
- खूनी रविवार (1905): 1905 मध्ये सेंट पीटर्सबर्ग येथे शांततापूर्ण निदर्शकांवर झारच्या सैनिकांनी गोळीबार केला, ज्यात अनेक लोक मारले गेले. या घटनेमुळे झारवरील लोकांचा विश्वास पूर्णपणे उडून गेला आणि क्रांतीची पहिली ठिणगी पडली.
भारताच्या शेजारील देश खालीलप्रमाणे आहेत:
- भू सीमा असलेले देश:
- पाकिस्तान (Pakistan)
- अफगाणिस्तान (Afghanistan) - भारताच्या पाकव्याप्त काश्मीर (PoK) भागातून सीमेला लागून आहे.
- चीन (China)
- नेपाळ (Nepal)
- भूतान (Bhutan)
- बांगलादेश (Bangladesh)
- म्यानमार (Myanmar)
- समुद्री सीमा असलेले देश:
- श्रीलंका (Sri Lanka)
- मालदीव (Maldives)